بسيارى نويسندگان ديگر كه تأليفى از اين گونه داشته‌اند برتر است . يك قرن بعد ابن خلدون به ستايش او پرداخته و از كتابش در مورد تاريخ شمال افريقا مكرّر استفاده كرده است . 7 آمارى در تحقيقات خود نشان داده كه تجانى اطّلاعات تاريخى و جغرافياى پر ارزش دارد كه مطالب مربوط به جزيره « جربه » بلكه خود سيسيل از آن جمله است . تاكنون سفرنامهء وى چاپ نشده « 1 » ولى قطعات مهمّى از آن را در ترجمهء روسو ، كه به دههء ششم قرن پيش انجام شده ، 8 مىتوان يافت كه انتخاب عبارتها بد و گاه فهم آن نادرست بوده است . آمارى وبل نيز در كتابهايشان فقط اندكى از سفرنامه را آورده‌اند . 9 بىگفت و گو ، از جست و جوى دقيق و پيگير منابع مىتوان از ديار عرب به قرن چهاردهم / هشتم ه . آثار اصيلترى به دست آورد . عمرى ، از مؤلّفان نيمهء اوّل همان قرن ، كه به زودى از او سخن خواهيم داشت نقل مىكند كه يكى از شاهان زنگ از ساحل آفريقاى غربى گروهى را براى مطالعهء اقيانوس اطلس فرستاد . 10 متأسّفانه اين قضيّه به طور ضمنى و بسيار كوتاه آمده ، ولى با اطمينان مىتوان اين كار را به سال 1300 - 1307 باز برد و بيش از اين چيزى نمىتوان گفت . البتّه وقوع اين ماجراجويى از لحاظ تاريخى كاملا ممكن است اما اينكه يكى از دانشوران عرب گويد « اين كوشش دوّم مسلمانان براى كشف امريكا بوده » 11 اساس درستى ندارد . در اين دوران مصر از لحاظ كثرت نوشته‌هاى جغرافيايى مقام اوّل داشت و پيوسته آثارى از نمونه‌هاى مختلف جغرافيايى حتى در رشته‌هايى مربوط به قرنهاى نهم و دهم / سوّم و چهارم ه . به وجود آورد . از نوع « فضائل » كه سابقا از آن سخن كرده‌ايم ، كتاب كوچك حسن بن عبد اللّه صفدى است كه نبايد او را با خليل بن ايبك صفدى ، 12 مورّخ معروف ، اشتباه كرد . از زندگى او خيلى كم مىدانيم 13 به نظر مىرسد از مقرّبان سلطان ناصر بن قلاؤون بوده كه سه بار فرمانرواى مصر شد و بار آخر آن از سال 1310 - 1341 / 709 - 741 ه . بود . وى از گروه كارگزاران دولتى سرگرم به ادب بوده كه در آن روزگار فراوان بوده‌اند . تاريخى مختصر دربارهء مصر نوشته كه يكى از نسخه‌هاى خطى آن عنوانى متكلّفانه دارد به اين عبارت : نزهة المالك و المملوك فى مختصر سيرة من ولى مصر من الملوك . و چون قسمت اوّل كتاب از فضايل سخن دارد بر بعضى از نسخه‌هاى آن عنوان فضائل مصر را مىبينيم كه با نظاير آن به خوبى آشنا هستيم . مهمترين مطالب قسمت تاريخى كتاب مربوط به تركان ، يعنى پادشاهان مماليك ، است و اين مورد از حوادث سالهاى اخير قرن هفتم مصر گزارشى دقيق دارد . قسمت اوّل از فضايل

--> ( 1 ) متن الرحلة [ سفرنامه ] را دانشمند بزرگ تونسى ، حسن حسنى عبد الوهاب ، در 1958 ميلادى انتشار داد . - مترجم عربى .